Red. Lidia Dudkiewicz: - Żal nam tych ludzi, którzy - często bez własnej winy - pozbawieni są potrzeby wiedzy, nauki, mądrości. Przytoczony tu aforyzm zawdzięczamy Senece, wychowawcy Nerona. Dzięki temu mistrzowi mógł Neron osiągnąć cenne walory ducha. Niestety, wiemy, że stało się inaczej. Seneca (zwany Młodszym) był posądzony o udział w spisku. Zmuszono go - jak ongiś Sokratesa - do zażycia trucizny.

Br. Stanisław Rybicki FSC: - Różnymi drogami od najdawniejszych czasów ludzie, ucząc innych, sami kształcili siebie, zdobywając wiedzę teoretyczną albo umiejętności praktyczne. Cenny to skarb, nie wszystkim dostępny; cenniejsza jest jednak taka formacja osobowościowa, charakterologiczna, która czyni człowieka szlachetnym, cnotliwym, prawdziwie altruistycznym.

- Czy słuszne jest twierdzenie natywistów, że człowiek dochodzi do takiej czy innej dojrzałości zależnie od dodatniego albo ujemnego wpływu wychowawczego albo też w zależności od uwarunkowań tkwiących w organizmie?

- Dobre wychowanie, cechy odziedziczone dają pożądane wyniki, nie są one jednak „stuprocentowe”. Różne są efekty zasianego ziarna.
Wśród dwunastu wybranych uczniów Nauczyciela z Nazaretu nie zabrakło Judasza.
Nie rozstrzygniemy skomplikowanego problemu stopnia „wychowalności” i autoedukacji, ale nie wątpimy, że istnieją umiarkowane i zależne od różnych czynników możliwości wychowawczego wpływu na młode pokolenie, wpływu, który jest też procesem samowychowawczym. Więcej osiągamy przez to, kim jesteśmy, niż przez nauczanie zaprogramowane. Słuszne jest twierdzenie, że historia jest nauczycielką życia, ale też takie albo inne życie człowieka czy ludzkości stanowi pozytywną albo szkodliwą lekcję.

- Człowiek jest zdolny oceniać swoje postępowanie waloryzująco.

- Człowiek pozostaje pod wpływem działania różnych motywów. Jego sumienie, dobrze uformowane sumienie jako sąd moralny kształtują: rodzina, szkoła, mass media, Kościół, obyczajowość. Chodzi o to, by nasz sąd etyczny był podporządkowany woli Bożej przez wychowanie i samowychowanie. Obowiązek kształtowania sumienia spoczywa na wszystkich wychowawcach. Prawdziwy nauczyciel to taki człowiek, co daje nie tylko wiedzę, ale też umie podnosić serca i czynić ludzi lepszymi właśnie dzięki ustawicznej formacji sumienia własnego i wychowanków.

- Dziękuję za rozmowę.