W zeszłym tygodniu postawiliśmy sobie pytanie, jakie są najczęstsze nadużycia muzyczne w wykonywaniu utworów. Co stanowi o słuszności owego złego samopoczucia człowieka przeciętnie wrażliwego, obecnego w kościele, który słyszy muzykę organową, śpiew chóru, zespołu czy śpiew przeznaczony dla wszystkich, w którym chce uczestniczyć, a nie tylko go słuchać?
Z pewnością przyczyną owego niesmaku, a czasem nawet irytacji, może być bałagan muzyczny, dotyczący podstawowych elementów dzieła muzycznego, niezależnie czy jego tytuł pisać będziemy wielką literą, jako rzeczywiste objawienie iskry Bożej i talentu twórcy, czy też będzie to prosta melodia psalmu, aklamacji, czy 11-zgłoskowca (refren).
Każdy utwór muzyczny ma swój rytm i melodię. Te dwa czynniki stanowią o tożsamości utworu. Nieliczenie się z tą rzeczywistością muzyczną narusza tożsamość utworu. Zmiana choćby jednej z części składowych sprawia, że to, co się gra, śpiewa, to, co się słyszy - nie jest już tym, co zostało napisane, a co powinno wybrzmieć jako realizacja zapisu nutowego. Prowadzi to do bałaganu muzycznego, będącego wynikiem ignorancji, niedouczenia lub lenistwa, bowiem rytm to porządek (ordinatio motus - Arystoteles), to sztuka dobrego, poprawnego ruchu (ars bene movendi - św. Augustyn); kto źle gra lub śpiewa, nie lubi porządku, bądź nie chce go zachować. Należy o tym pamiętać, gdy utwór jest menzurowany, a więc ujęty w takty, czyli najmniejsze cząstki utworu zawierające określoną sumę wartości nut i pauz, w przestrzeni oddzielonej kreską taktową od następnego odcinka, czyli następnego taktu. Tu obowiązuje prosta matematyka!
Ileż karkołomnych błędów w tej materii dopuszczają się niektórzy „uzbrojeni” w mikrofon przewodniczący zgromadzenia liturgicznego, jak i organiści. W żadnym wypadku nie można „poprawiać” kompozytora i samowolnie skracać wartości nut. Jeżeli szacowny wiek, nieregularny oddech lub niedyspozycja nie pozwala na wytrzymanie dłuższego dźwięku, to trzeba cierpliwie poczekać, aż inni - grający, śpiewający, a przy tym liczący poprawnie - zdążą, idąc po odpowiedniej „linii” melodycznej. Skutkiem takiej wiwisekcji na rytmicznej tkance utworu jest deformacja, znacznie bardziej szkodliwa i niszcząca tekst muzyczny, aniżeli wykonanie go chropawym dźwiękiem, nawet przy bardzo znaczących niedostatkach emisyjnych solisty.
Tu rodzi się tęskna refleksja: jakże mało potrzeba (umiejętność liczenia do czterech!), a tak wiele od owego „mało” zależy. Utrzymanie arystotelesowskiego ordinatio motus (uporządkowanego ruchu) pozwoliłoby uniknąć niepotrzebnie wywoływanych uczuć niesmaku, irytacji, jak i oskarżeń, subiektywnych sądów czy nawet pozbawionych słuszności decyzji.
Przy tej okazji warto jeszcze przypomnieć, że śpiewanie rytmiczne, to nie - jak się popularnie przyjmuje - śpiewanie szybkie, ale uporządkowane; to swoista sprawiedliwość: tyle, ile się każdemu taktowi, każdej nucie należy: ni mniej, ni więcej, bez żadnej filantropii muzycznej, hojności, rozrzutności, ale i skąpstwa czy złodziejstwa (tempo rubato!).
Oczywiście, śpiewanie czy granie rytmiczne nie może być wykonywane „pod sznurek”, według metronomu. Powinny być przyspieszenia i zwolnienia, chociażby przed każdym zakończeniem zdania czy frazy. Poprawne wykonanie nie ma nic wspólnego z monotonnym wystukiwaniem nut. Należy jednak, przed zatrzymaniem ruchu dźwięków, nieco zwolnić i wyciszyć, bowiem manieryczne akcentowanie końcówek każdorazowo pozostaje błędem, również językowym. Przy tekstach muzycznie menzurowanych obowiązuje zatem żelazna zasada miary i wagi, wyliczenia i rozliczenia się z czasu przydzielonego poszczególnym dźwiękom, od której nie ma wyjątku. Każdorazowe jej porzucenie skutkuje chaosem, tym większym, im więcej jest przyzwyczajonych do złego wykonawstwa uczestników wspólnego śpiewu; tym samym rozchwianie rytmiczne staje się niejako ich druga naturą, gdy zaś „natrafią” na śpiew i grę rytmicznie zdyscyplinowaną zaczynają się źle czuć.