Sytuacja ta stanowi wielkie wyzwanie dla wszystkich społeczności doby współczesnej – narodowych i etnicznych – żyjących w Polsce. W ostatnim odcinku cyklu prezentujemy kolejne mniejszości, będące – podobnie jak poprzednie – skarbem państwa polskiego: Rzeczypospolitej wielu narodów.

Słowacy

Niewielka społeczność Słowaków zamieszkuje w Polsce tereny Spiszu oraz w Centralnych i Wewnętrznych Karpatach Zachodnich. Słowacy żyją nadto na Orawie, od północy i zachodu ograniczonej pasmem Beskidu Żywieckiego. Mieszkają na terenach gmin powiatu nowotarskiego: Jabłonka, Łapsze Niżne, Nowy Targ oraz w gminie Bukowina Tatrzańska w powiecie tatrzańskim.

Według Narodowego spisu powszechnego, przynależność do słowackiej mniejszości narodowej zadeklarowało 2740 obywateli polskich. Główną organizacją tej mniejszości jest Towarzystwo Słowaków w Polsce, które wydaje w Krakowie miesięcznik Život. Słowacy w większości należą do Kościoła rzymskokatolickiego, a w parafiach, do których należą, pielęgnowany jest język słowacki.

Cyganie (Romowie)

W Europie występują różne nazwy określające tę grupę etniczną: Sinti, Manusze, Kale. Tak nazywani nie sprzeciwiają się, by nazywać ich również Cyganami. Odżegnują się natomiast od nazwy „Roma”. Obecność Cyganów w Polsce poświadcza dokument z 1401 r. z Krakowa. W Polsce obecne są przede wszystkim następujące ich grupy: Begritka Roma (Cyganie Górscy, w cyganologii określani też jako Romowie Karpaccy lub Polscy Cyganie Wyżynni) – najliczniejsza w Polsce grupa Romów, którzy w XIV i XV wieku przywędrowali na ziemie polskie z południa (wzdłuż Karpat) i którzy od wieków prowadzą osiadły tryb życia. Polska Roma (Polscy Cyganie) grupa Romów, którzy uciekli w pierwszej połowie XVI wieku przed prześladowaniami, które miały miejsce w państwach niemieckich; Lowarzy (handlarze końmi) i Kełderasze (wytwórcy kotłów), którzy dotarli do nas w latach 60. i 70. XIX wieku jako byli niewolnicy po zniesieniu na terenie dzisiejszej Rumunii niewolnictwa. W Polsce obecni są nadto nieliczni przedstawiciele innych grup: Sinti, Chaładytka Roma (Rosyjscy Cyganie), a także od początku lat 90. XX wieku cygańscy imigranci z Rumunii i państw bałkańskich, których celem było zamieszkanie w państwach Europy Zachodniej.

Duża część polskich Cyganów do lat 60. XX wieku prowadziła koczowniczy tryb życia; następnie zostali zmuszeni przez władze państwowe do osiedlania się. Członkowie różnych grup Romów mieszkają m.in.: w Warszawie, Łodzi, Poznaniu, we Wrocławiu, w Krakowie, Mielcu, Puławach oraz w Suwałkach. W tym ostatnim mieście na przełomie XX i XXI wieku przy parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa działalność prowadziła jedyna w Polsce (i druga w Europie, obok szkoły na Węgrzech) prywatna Parafialna Podstawowa Szkoła Romska (na prawach państwowych) założona przez ks. Jerzego Zawadzkiego.

Do przynależności do Romów jako mniejszości etnicznej przyznaje się blisko 17 tys. obywateli Polski, a ok. 20 tys. osób posługuje się w mowie różnymi gwarami języka romskiego, chociaż zadeklarowana w czasie spisu w 2011 r. liczba Romów jest mniejsza. Osoby te są dwujęzyczne, obok języka romskiego posługują się też bowiem językiem polskim.

Jacek Milewski, polski cyganolog oraz teolog katolicki, twierdzi: „Wszystkie te grupy różni język, łączy natomiast (poza pochodzeniem z Indii) silny ekskluzywizm, nieufny stosunek do świata zewnętrznego oraz niemal stuprocentowy do niedawna analfabetyzm, wynikający najpierw z koczowniczego trybu życia, a potem z tego, że szkoła traktowana była (i w niektórych cygańskich środowiskach niewiele się pod tym względem zmieniło) jako źródło opresji ze strony gadźów (od słowa gadźo – «obcy», «nie-Cygan»)”. Autor ten konstatuje nadto: „Życie wszystkich Cyganów opiera się na zorganizowanej w patriarchalny sposób, wielopokoleniowej i wielodzietnej rodzinie i niezwykle rzadko zdarza się, by ktoś mieszkał i żył samotnie”.

W Polsce działalność prowadzi ponad osiemdziesiąt romskich organizacji pozarządowych, w tym Związek Romów Polskich, Królewska Fundacja Romów, Stowarzyszenie Romów w Polsce, Stowarzyszenie Kulturalno-Społeczne Romów „Centrum Kultury Romów w Polsce”.

Najważniejszymi wydarzeniami kulturalnymi są Międzynarodowe Spotkania Zespołów Cygańskich Romane Dyvesa w Gorzowie Wielkopolskim, Biesiada Cygańsko-Słowiańska w Połczynie-Zdroju, słynny Międzynarodowy Festiwal Piosenki i Kultury Romów w Ciechocinku; Międzynarodowy Tabor Pamięci Romów w Tarnowie.

Cygan katolik

Cyganie mieszkający w Polsce to w większości katolicy. Duchową opiekę sprawuje nad nimi krajowy duszpasterz Romów. Od niedawna spotkać wśród nich można zielonoświątkowców, a także świadków Jehowy. Występują też na wschodzie Polski nieliczne grupki prawosławnych.

Milewski podkreśla: „Dla Cyganów uważających się za katolików najważniejszym sakramentem jest chrzest, natomiast do pozostałych sakramentów nie przywiązują wielkiej wagi (oczywiście bywają wyjątki) (...). Duszpasterze cygańscy twierdzą, że sakrament Eucharystii jest dla wielu, szczególnie niewykształconych Cyganów, bardzo trudny do zrozumienia. Do sakramentu pojednania przystępują rzadko, co wydaje się nawet do pewnego stopnia zrozumiałe w świetle niektórych norm cygańskiej moralności, która usprawiedliwia niemieszczące się w etyce chrześcijańskiej czyny wobec nie-Cyganów. Śluby sakramentalne zdarzają się rzadko ze względu na zwyczajowe formy zawierania małżeństw, zwykle w bardzo młodym wieku”.

W kościele Kapucynów w Rywałdzie Królewskim (obecnie diecezja toruńska) miało miejsce w 1930 r. cudowne uzdrowienie dziecka cygańskiego. W dowód wdzięczności matka tego dziecka obcięła swoje włosy i przekazała je w darze Matce Bożej. Odtąd figura Matki Bożej, zwanej Cygańską, stała się przedmiotem kultu Cyganów (Romów) żyjących w Polsce. W 2005 r. Cyganie ufundowali dla kościoła w Rywałdzie dwie, wyrzeźbione przez jednego z nich, drewniane figury – Matki Bożej Rywałdzkiej i modlącego się na klęczkach Zefiryna Giméneza Malla (rozstrzelanego w 1936 r. w czasie wojny domowej w Hiszpanii), pierwszego Cygana w dziejach Kościoła wyniesionego w 1997 r. (przez papieża Jana Pawła II) do chwały ołtarzy.

Każda społeczność, bez względu na narodową i etniczną tożsamość, znajdowała w Polsce swój „dom”. Były wszakże i sytuacje dramatyczne, związane np. z bezwzględną, brutalną polityką państwa socjalistycznego, jakim była Polska po II wojnie światowej, wobec niektórych mniejszości. Nie bez znaczenia są też doświadczenia dziejowe Polaków związane z wojnami, zaborami. Na pewno jednym z wyróżników polskiej specyfiki i oryginalności jest jednakże życzliwość nawet wobec nieprzyjaciół.

Nieliczne dziś wprawdzie społeczności narodowe i etniczne stanowią symbol Polski zawsze tolerancyjnej, przyjaznej i gościnnej dla innych, którzy na ziemiach Polski nigdy nie byli traktowani jak intruzi. Byli nie obcymi, lecz swoimi i takimi pozostaną.