WITOLD DUDZIŃSKI: - Do spacyfikowania Warszawy w stanie wojennym użyto ogromnych sił, miasto zajmowano, jakby wybuchła wojna. Czy użycie aż takich sił było potrzebne?

DR. TADEUSZ RUZIKOWSKI: - Robiono to na wszelki wypadek. Władze nie wiedziały, jaki napotkają opór. Poza tym, operacja obejmowała przecież stolicę, ośrodek o szczególnych funkcjach dla kraju. Chodziło o zabezpieczenie wszystkich ważniejszych punktów miasta, węzłów komunikacyjnych, obiektów radia i telewizji, strategicznych obiektów telekomunikacyjnych. Bez udziału wojska, i to tak licznego, stan wojenny nie byłby możliwy. Nie bez znaczenia był efekt propagandowy całego przedsięwzięcia. Dość powiedzieć, że w pierwszych tygodniach stanu wojennego media były pod ścisłą kontrolą. Przygotowano nawet pulę audycji, które byłyby emitowane, gdyby pojawiły się kłopoty z bieżącą produkcją. W sumie chodziło o przytłoczenie społeczeństwa, sparaliżowanie pod wpływem demonstracji siły. I taka demonstracja siły wobec społeczeństwa, zniechęcająca do organizacji oporu w pierwszych tygodniach stanu wojennego rzeczywiście się udała. Społeczeństwo z powodu represyjności stanu wojennego murem za „Solidarnością” nie stanęło. Choć, oczywiście, istotne grupy związkowców działania przeciw stanowi wojennemu podejmowały.

- Duży wpływ na efekty działań wojska musiała mieć chyba jego ówczesna popularność?

- To druga strona tego samego medalu. Z jednej strony wojsko pełniło rolę straszaka, otaczało np. Zakłady w Ursusie, czy Hutę Warszawa i demonstrowało siłę. Pokazywało, że władza nie żartuje. Ale jednocześnie wojsku zabroniono działań o charakterze uderzeniowym. Zakłady pacyfikowały - tam, gdzie było to potrzebne - ZOMO i Służba Bezpieczeństwa. Wojsko wykorzystywało to, czym dysponowało na co dzień - np. pojazdy opancerzone, czołgi. Z relacji wiadomo, że to robiło wrażenie.

- Wojsko nie biło?

- Wojsko było zdecydowane, ale jednocześnie miało być blisko społeczeństwa. Jesienią 1981 r. w teren ruszyły wojskowe grupy operacyjne, które miały pokazać działania armii na rzecz zapewnienia prawidłowego działania administracji czy zakładów pracy i tworzenia pozytywnego wizerunku aktywności na rzecz państwa i społeczeństwa. To było kontynuowane w stanie wojennym. W zakładach pracy i administracji pojawili się pełnomocnicy Komitetu Obrony Kraju, czyli oficerowie, którzy nadzorowali przestrzeganie prawa stanu wojennego, ale także mieli wsłuchiwać się w problemy społeczeństwa, funkcjonowania zakładów itp. Pełnili nawet dyżury i przyjmowali pracowników, którzy z jakimiś bolączkami mogli się do nich zgłaszać. Wielu oczekiwało od nich załatwienia tego, z czym nie mogli się dotychczas uporać dyrektorzy, czy urzędnicy. Byli też niezależnym kanałem informacyjnym dla władz o tym, co się rzeczywiście dzieje. Władzom zależało na pokazaniu ludzkiej twarzy wojska, które mimo wszystko w PRL cieszyło się dużą estymą i popularnością.

- Jak na tle kraju można oceniać opór w Warszawie? Czy tu był słabszy? A z co represjami?

- Opór był rzeczywiście słabszy i szybko, już do 16 grudnia go spacyfikowano. Wyroki też nie były najwyższe w kraju. Najwyższe kary spotkały organizatorów strajku w Ursusie - do 3,5 roku więzienia. Dla porównania: Ewę Kubasiewicz za rozpowszechnianie ulotek nawołujących do czynnego oporu przeciwko stanowi wojennemu sąd wojskowy w Gdyni skazał na 10 lat więzienia. Nie doszło też do tak dramatycznych wydarzeń, jak w Kopalni Wujek.

- Warszawa ugięła się przed siłą?

- Na to, że opór w początkach stanu wojennego w Warszawie nie był tak silny, jak w niektórych innych regionach, z pewnością duży wpływ miał inteligencki charakter stolicy. Wśród robotników nastawienie było dużo radykalniejsze. Inteligencja, z decydującym głosem w wielu komisjach zakładowych „Solidarności”, mniej była skłonna do radykalnych wystąpień, była bardziej świadoma, do czego czynny opór w zderzeniu z siłami milicyjno-wojskowymi może doprowadzić. Ale miało to też wielki wpływ potem na ruch wydawniczy, niezależną działalność kulturalną czy samokształceniową - w Warszawie ukazywała się przecież ogromna część polskiej „bibuły”. I także tu organizowano duże manifestacje uliczne. Grudzień 1981 r. pokazał, że strajk, jako forma protestu okazał się w obliczu takiej siły, nieskuteczna. Próby organizowania strajków w Warszawie były nieudane, bardzo szybko upadały. Ustępowano przed siłą, ale brakowało też np. koordynacji działań. Poza tym kierownictwo mazowieckiej „Solidarności” tonowała raczej nastroje niż je rozbudzało.

- Co było chyba zbieżne z nastawieniem Kościoła?

- To bardzo ważne, bo postawa prymasa Józefa Glempa, wzywającego do pohamowania emocji, żeby nie doprowadzić do rozlewu krwi, rzeczywiście tonowała nastroje, choć w środowiskach solidarnościowych wzbudzała kontrowersje. Niektórzy oczekiwali działań radykalnych, odwetu za atak na „Solidarność”. Rolę Kościoła była dwojaka: z jednej strony był uspokajający głos Prymasa, z drugiej szeregowi kapłani, którzy wspierali podziemną „Solidarność”. Sam Kościół, jako instytucja, bardzo pomagał represjonowanym, prowadził szeroką działalność charytatywną, udostępniał kościoły na niezależną działalność kulturalną.

- Czego nie wiemy jeszcze o przebiegu stanu wojennego?

- O stanie wojennym wiemy już wiele, ale z pewnością nie wszystko. Np. brak nam wiedzy, na ile bieżące działania władz stanu wojennego konsultowano z Moskwą, czyli inaczej, do jakiego stopnia władze PRL były autonomiczne prowadząc ówczesną politykę przeciwko „Solidarności”. Brakuje w tym zakresie dostępu do wiarygodnych rosyjskich źródeł. Nie mamy też całościowej, wiedzy na temat wpływów współpracowników bezpieki, także w „Solidarności”, którym zapewne zlecano różne zadania, i w jakim stopniu, różne zdarzenia ze stanu wojennego były wynikiem takich działań. Niezbadana jest szerzej sprawa zwolnień z pracy i takich represji, które miały ukryty charakter, jak np. pozbawianie stanowisk w zakładach pracy. Nie wiemy też wszystkiego o zaangażowaniu poszczególnych osób w działania niezależne. Brakuje tu wielu elementów historycznej układanki.

- Ale chyba wciąż jest szansa na uzupełnianie tej wiedzy?

- Pojawiają się nowe relacje, czasem też dokumenty. Najpewniej natomiast nigdy nie poznamy prawdziwej liczby ofiar stanu wojennego. Wiąże się z tym sprawa coraz trudniejsza do zbadania: ofiar stanu wojennego, które wynikały np. z zerwanej łączności telefonicznej, co utrudniało lub uniemożliwiało przyjazd na czas karetki pogotowia. Próbowałem badać tę sprawę. Okazało się, że to raczej już niemożliwe: dzienniki wyjazdów do interwencji pogotowia zostały zniszczone. Niektóre sprawy z upływem lat będzie coraz trudniej wyjaśnić. Uczestnicy walki o wolność z okresu stanu wojennego, a wraz z nimi pamięć o jednostkowych wydarzeniach niestety powoli odchodzą. Z drugiej strony wiele dokumentów dotyczących operacji przeciwko „Solidarności” zostało poniszczonych, a jednocześnie panuje na ogół zmowa milczenia byłych funkcjonariuszy dodatkowo wzmocniona resortową przysięgą. Z pewnością jednak kolejne karty historii stanu wojennego zostaną zapisane.